"Η άνοδος της ασημαντότητας"

 

 

«Από εκεί και πέρα, αν εξετάσουμε τη σημερινή κατάσταση, κατάσταση αποσύνθεσης και όχι κρίσης, κατάσταση αποσάθρωσης των δυτικών κοινωνιών, διαπιστώνουμε μια αντινομία πρώτου μεγέθους: Το απαιτούμενο είναι κολοσσιαίο, πάει πολύ μακριά –και οι άνθρωποι, τέτοιοι που είναι και τέτοιοι που αναπαράγονται συνεχώς από τις δυτικές κοινωνίες μα και από τις άλλες, βρίσκονται σε κολοσσιαία απόσταση από αυτό. Τι είναι το απαιτούμενο;

Με δεδομένη την οικολογική κρίση, την ακραία ανισότητα της κατανομής των πόρων μεταξύ πλουσίων και φτωχών χωρών, την απόλυτη σχεδόν αδυναμία να συνεχίσει το σύστημα τη σημερινή του πορεία, το απαιτούμενο είναι μια νέα φαντασιακή δημιουργία που η σημασία της δεν μπορεί να συγκριθεί με τίποτα ανάλογο στο παρελθόν, μια δημιουργία που θα έβαζε στο κέντρο της ζωής του ανθρώπου σημασίες άλλες από την αύξηση της παραγωγής και της κατανάλωσης, που θα έθετε στόχους ζωής διαφορετικούς, για τους οποίους οι άνθρωποι θα μπορούσαν να πουν πως αξίζουν τον κόπο. Αυτό θα απαιτούσε φυσικά μια αποδιοργάνωση των κοινωνικών θεσμών, των σχέσεων εργασίας, των οικονομικών, πολιτικών, πολιτιστικών σχέσεων.

Αυτός όμως ο προσανατολισμός απέχει απίστευτα από τα όσα σκέφτονται, και ίσως από τα όσα ποθούν οι άνθρωποι σήμερα. Αυτή είναι η κολοσσιαία δυσκολία που πρέπει ν’αντιμετωπίσουμε. Θα έπρεπε να θέλουμε μια κοινωνία στην οποία οι οικονομικές αξίες θα έχουν πάψει να κατέχουν κεντρική (ή μοναδική) θέση, όπου η οικονομία θα έχει ξαναμπεί στη θέση της, δηλαδή θα έχει γίνει ένα απλό μέσο του ανθρώπινου βίου και όχι ύστατος σκοπός, στην οποία επομένως θα έχουμε παραιτηθεί από την τρελή κούρσα προς μια συνεχώς αυξανόμενη κατανάλωση. Αυτό δεν είναι απλώς αναγκαίο για να αποφύγουμε την τελεσίδικη καταστροφή του γήινου περιβάλλοντος. Είναι αναγκαίο κυρίως για να βγούμε από τη ψυχική και ηθική εξαθλίωση των σύγχρονων ανθρώπων.

Θα έπρεπε λοιπόν από εδώ και πέρα οι άνθρωποι (μιλάω τώρα για τις πλούσιες χώρες) να δεχτούν ένα αξιοπρεπές αλλά λιτό βιοτικό επίπεδο και να παραιτηθούν από την ιδέα ότι ο κεντρικός σκοπός της ζωής τους είναι να αυξάνεται η κατανάλωση τους κατά 2 με 3% το χρόνο. Για να το δεχθούν αυτό, θα έπρεπε κάτι άλλο να δίνει νόημα στη ζωή τους. Ξέρουμε, ξέρω ποιο είναι αυτό το κάτι άλλο – τι ωφελεί όμως, από τη στιγμή που η μεγάλη πλειονότητα του κόσμου δεν το δέχεται και δεν κάνει αυτό που πρέπει ώστε να γίνει πραγματικότητα; Αυτό το άλλο είναι η ανάπτυξη των ανθρώπων, αντί για την ανάπτυξη των σκουπιδοπροιόντων. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε μιαν άλλη οργάνωση της εργασίας, η οποία θα έπρεπε να πάψει να είναι αγγαρεία και να γίνει πεδίο προβολής των ικανοτήτων του ανθρώπου. Άλλο πολιτικό σύστημα, μιαν αληθινή δημοκρατία που θα συνεπαγόταν τη συμμετοχή όλων στη λήψη των αποφάσεων. Μιαν άλλη οργάνωση της παιδείας, ώστε να διαπλάθονται πολίτες ικανοί να ασκούν και να άρχονται, σύμφωνα με τη θαυμάσια έκφραση του Αριστοτέλη- και ούτω καθ’ εξής.

Εννοείται ότι όλα αυτά θέτουν θεμελιώδη προβλήματα: για παράδειγμα, με ποιον τρόπο θα μπορούσε να λειτουργήσει μια αληθινή, μια άμεση δημοκρατία, όχι πια με 30.000 πολίτες, όπως στην Αθήνα της κλασσικής εποχής, μα με 40 εκατομμύρια πολίτες, όπως στη Γαλλία, ή ακόμα και με πολλά δισεκατομμύρια άτομα στην κλίμακα του πλανήτη; Προβλήματα κολοσσιαίας δυσκολίας, που όμως κατά τη γνώμη μου μπορούν να λυθούν –με την προϋπόθεση ότι η πλειονότητα των ανθρώπων και των ικανοτήτων τους θα κινητοποιηθεί για τη δημιουργία λύσεων, αντί να προβληματίζεται για το πότε θα μπορέσει να αποκτήσει τρισδιάστατη τηλεόραση.

Αυτά είναι τα καθήκοντα που έχουμε μπροστά μας – και η τραγωδία της εποχής μας είναι ότι η δυική ανθρωπότητα κάθε άλλο παρά νοιάζεται για αυτά. Πόσον καιρό ακόμα η ανθρωπότητα θα κατατρύχεται από τις ματαιότητες και τις ψευδαισθήσεις που ονομάζουμε εμπορεύματα; Μια καταστροφή οποιουδήποτε είδους – οικολογική, για παράδειγμα – θα προκαλέσει άραγε μια βίαιη αφύπνιση, ή μήπως την εμφάνιση αυταρχικών ή ολοκληρωτικών καθεστώτων; Κανείς δε μπορεί να απαντήσει σε τέτοιου είδους ερωτήματα. Εκείνο που μπορούμε να πούμε, είναι ότι όλοι όσοι έχουν συνείδηση του φοβερά σοβαρού χαρακτήρα των ζητημάτων πρέπει να προσπαθήσουν να μιλήσουν, να ασκήσουν κριτική σε αυτή την ξέφρενη πορεία προς την άβυσσο, να ξυπνήσουν την συνείδηση των συμπολιτών τους.»

Τα παραπάνω δεν είναι δικές μου σκέψεις και φυσικά πρέπει να σας πω ότι είμαι σίγουρη ότι όταν διαβάσατε το συγκεκριμένο κείμενο σκεφτήκατε ότι το έγραψε κάποιος σήμερα για να αποτυπώσει τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες που βιώνουμε.

Όχι, το κείμενο αυτό ανήκει στον Κορνήλιο Καστοριάδη και αποτελεί απόσπασμα απο το βιβλίο του "Η άνοδος της ασημαντότητας", το οποίο εκδόθηκε τον Ιούλιο του 1955.

Ναι, τόσα χρόνια πριν και οι ίδιες κρίσεις απασχολούσαν την κοινωνία και φυσικά τα ίδια ερωτήματα, πως και γιατί φτάσαμε ως εδώ τι κάναμε λάθος

Και απο την άλλη μεριά βέβαια οι διανοούμενοι οι οποίοι προσπαθούσαν  απο την δική τους πιο ψύχραιμη και ενδεχομένως πιο "φιλοσοφημένη" πλευρά να δώσουν τις απαντήσεις.

Τα παραπάνω με βρίσκουν απόλυτα σύμφωνη. Τι έφταιξε όμως και οι κοινωνίες επαναλάμβαναν  τα ίδια λάθη και γι αυτό βιώνουμε σήμερα εκτός από την οικονομική κρίση , και την κοινωνική αλλά και την σπουδαιότερη όλων των κρίσεων, αυτή των αξιών .

Σε αυτό δεν έχω σαφή απάντηση. Θεωρώ όμως, ότι η μεγαλύτερη παγίδα ήταν το κυνήγι του πλούτου, του φαίνεσθε, της ανθρώπινης αξίας που μετριόταν με την «τσέπη», χωρίς κανείς να εξετάζει από που προέρχεται η «τσέπη». Και φυσικά όταν το φάντασμα της κρίσης επέστρεψε, δυναμικά,  ήρθε και η κατάθλιψη να στοιχειώσει τον λαό του ήλιου και της χαράς.  Το ψυχολογικό βάρος δεν έγινε ασήκωτο μόνο λόγω των οικονομικών συνθηκών έγινε ασήκωτο, γιατί πολλοί συνειδητοποίησαν την «φούσκα» στην οποία ζούσαν , την οικονομική πραγματικότητα που βίωναν.  Η προσγείωση ήταν απότομη.  Και αν με ρωτάτε τι καταλάβαμε απο την κρίση μέχρι σήμερα η απάντηση μου είναι σαφής…

Καταλάβαμε ότι μας ζηλεύουν οι ξένοι, οι πολιτικοί μας ήταν κλέφτες, ότι μας λείπει το χρήμα και η καλοπέραση… Κανείς δεν κατάλαβε τα πραγματικά αίτια. Κανείς δεν χρέωσε τίποτα και για τίποτα τον εαυτό του. Και γι αυτό κάποια στιγμή αυτή η οικονομική κρίση θα ξαναγεννηθεί… Γιατί πιστεύω ότι οι κρίσεις γεννιούνται όταν οι ανθρώπινες αξίες  χάνονται.

 

«…μια δημιουργία που θα έβαζε στο κέντρο της ζωής του ανθρώπου σημασίες άλλες από την αύξηση της παραγωγής και της κατανάλωσης, που θα έθετε στόχους ζωής διαφορετικούς, για τους οποίους οι άνθρωποι θα μπορούσαν να πουν πως αξίζουν τον κόπο. Αυτό θα απαιτούσε φυσικά μια αποδιοργάνωση των κοινωνικών θεσμών, των σχέσεων εργασίας, των οικονομικών, πολιτικών, πολιτιστικών σχέσεων», γράφει ο Κορνήλιος Καστοριάδης.

Τώρα λοιπόν ίσως είναι η μεγάλη ευκαιρία για ουσιαστικές αλλαγές. Τώρα ίσως είναι ευκαιρία να μάθουμε όλοι από τα λάθη μας . Αν αυτό συμβεί ίσως να καταφέρουμε να αλλάξουμε την κοινωνία στην ουσία της και όχι στην επιφάνεια.